بررسی پیش نیازهای توسعه بام های سبز در ایران بر پایه تحلیل سلسله مراتبی به عنوان راهکاری در جهت افزایش سرانه فضای سبز

پیمان گیلانی
کارشناس مهندسی فضای سبز و کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری

افزایش ارزش زمین های شهری و توجه بیش از پیش به ابعاد اقتصادی ساخت و ساز در شهر، منجر به کاهش سهم فضای سبز در کالبد اراضی شهرها شده است. شدت این موضوع به حدی است که گاهاً فضاهای باز و سبز شهری در حداقل مساحت ممکن ایجاد می شوند که این امر توسعه فضای سبز و دستیابی به سرانه های مناسب را با چالش مواجه ساخته است . .تکنیک های جدید توسعه فضای سبز از جمله ساخت بام های سبز می تواند به عنوان راهکاری در جهت افزایش سرانه فضای سبز مد نظر قرار گیرد . اما با توجه به نوپا بودن این رویکرد در کشور لازم است پیش از هر چیز پیش نیازهای توسعه بام سبز در کشور مورد بررسی قرار گیرد .این پژوهش به صورت پیمایشی و با استفاده از تکنیک سلسله مراتبی (AHP) ، سعی در شناسایی و معرفی مهمترین پیش نیاز های احداث و توسعه بامهای سبز در ایران دارد. در این راستا ابتدا با بررسی منابع با استفاده از روش کتابخانه ای و اسنادی و نیز بررسی پروژه های اجرایی داخلی و خارجی،  معیار اصلی مشخص و ارائه شده است. در این ارتباط مواردی از قبیل بحث 7 پیش نیازهای اصلی توسعه و احداث بامهای سبز شناسایی شده که حاصل آن در های ضمانت و نگهداری در طیف انتهایی و مباحث اقتصادی، حقوقی و مشوق های اجرایی در طیف میانی و بحث های مدیریتی و منابع انسانی و مباحث فنی و اجرایی از جمله موارد دارای اولویت اصلی پیش نیازهای اجرایی احداث بام سبز میباشند. در نهایت یک رویه اجراییِ پیشنهادی جهت احداث موفق بام سبز و با توجه به پیش نیازهای تعیین شده توصیه و پیشنهاد شدهاست.

کلید واژه ها

بام سبز، پیش نیازهای اجرایی، سرانه فضای سبز ، سامانه های سبز، توسعه پایدار

سرآغاز

سرآغاز  افزایش ساکنین شهرها ناگریز منجر شده است که اکثر فضاهای شهر به ساخت و ساز ساختمانها اختصاص یابد و این امر با توجه به ارزش فراوان زمین های شهری روز به روز در حال تشدید می باشد. به دنبال این روند یکی از راهکارهایی که مسئولین به منظور رفع این مشکل به کار بسته اند مرتفع سازی و افزایش تراکم در ساخت و سازهای شهری است. از سوی دیگر به دلیل حداقل شدن مساحت فضاهای باز و سبز شهری، مواردی از قبیل معماری پایدار و یا ساخت و ساز سازگار با محیط زیست به منظور حداکثر بهرهوری از سطوح موجود شهر در دستور کار قرار گرفته است. یکی از راهکارهایی که می توان با آن، ایدهی شهر سبز را تحقق بخشید، استفاده از راهکار توسعه “بام سبز” می باشد. بام های سبز علاوه بر آنکه می توانند بدون نیاز به تغییر کاربری اراضی، سطوح سبز شهری را افزایش دهند، قادر هستند به طور همزمان منافع کارفرمایان، عموم جامعه و محیط را تامین نمایند. لذا در صورت اجرای صحیح و توجه ویژه به پیش نیازهای ساخت و  ایده بام های سبز می تواند راهکاری در ، احداث بام های سبز قبل از اجرا جهت رفع نیازمندی های فضاهای سبز، شهرهای امروزه باشد. مهمترین هدف مورد نظر در این مقاله، شناسایی و معرفی پیش نیازهای احداث بام سبز در ایران می باشد. در طی روند مطالعه، دستیابی به سیاست هایی که می تواند در مالکان خصوصی و عمومی تمایل به ایجاد بامهای سبز را افزایش دهد و نیز مشخص نمودن نقش مدیریت شهری در ارتقاء این صنعت به عنوان اهداف جزیی و ضروری جهت دستیابی به اهداف کلان مدنظر است. همچنین با توجه به نتایج بدست آمده، این امکان وجود دارد که سوال پژوهش مبنی بر اینکه چگونه می توان ضمن تهیه یک دستورالعمل اجرایی جهت اجرای پروژه های بام سبز، اهداف توسعه پایدار را نیز تحقق بخشید، پاسخ داد.

1- مفاهیم و تعاریف

1-1- بیان مسئله :

 امروزه با رشد روزافزون جمعیت و بویژه جمعیت شهرنشین کشور، با گسترش ساخت و سازهای شهری مواجه خواهیم بود و که آن امر  میزان سرانه را نیز تحت تاثیر قرار می دهد . یکی از راهکارهای قابل ملاحظه جهت تعدیل تقریبی سرانه فضای سبز در موضع و مقاطع شهری، توسعه بام سبز می باشد که در صورت اجرای صحیح نه تنها در افزایش سرانه فضای سبز شهری تاثیر می گذارد بلکه باعث تعدیل سرانه موضعی فضاهای شهری نیز می شود.

1-2- مفهوم بام سبز :

بر اساس تعاریف جهانی، منظور از بام سبز پوشش گیاهی است که به صورت ساختاری به سازه متصل شده است به گونه ای که اطراف آن می تواند باز یا بسته باشد. در واقع اصطلاح مفهومی ” باغ های معلق شهری” بیانگر روش های فنی مناسب برای ایجاد شرایط مطلوب در استقرار گیاهان در ارتفاعی بالاتر از سطح زمین می باشد و لزوماً ضرورت بکارگیری اصول فنی و مهندسی مناسب برای طراحی، ساخت و نگهداری از چنین فضاهایی را طلب می کند. این گونه از فضاهای سبز معمولا به دو صورت طراحی و اجرا می شوند.که عبارتند از :

1 – بام های سبز گسترده ( اکوبام 1 ) که برای اجرا نیاز به حداقل مهارت های فنی و تجربه کاری دارندو عمدتا از گیاهان مقاوم و ترجیحا بومی استفاده می کنند. لذا بستر کاشت با عمق محدودی دارند.

2 –  بام های سبز فشرده که دارای بستر کاشت عمیق هستند و به واسطه عمق بیشتر بستر کاشت انتخاب گیاه می  تواند تنوع بیشتری داشته باشد . این نوع بام های سبز الزامات نگهداری و آبیاری بیشتری دارند . مقایسه تطبیقی بام های سبز گسترده و فشرده در جدول 1 ارائه شده است.

1-3- تاریخچه بام های سبز :

ایده ی ایجاد باغ و باغچه بر روی سقف و کشت بر روی آن توسط ایرانی ها در 2500 سال قبل و بر روی بام زیگورات ها به کار گرفته شده است که از جمله آن می توان به ساختمان هایی که ناصر خسرو در اوایل قرن 11 میلادی در مصر ساخت و بیش از 14 طبقه ارتفاع داشت اشاره نمود.  همچنین بام های سبز 600 سال قبل از میلاد مسیح توسط مردم بابل ساخته شده بود. این باغ ها در واقع فضاهای سبزی بودند که روی بام های چند ساختمان قرار داشتند. در واقع از زمان باستان انسانها به کاشت گیاهان بر روی سازه ساختمان ها روی آوردند. در عصر رنسانس نیز در فرانسه و ایتالیا گونه هایی از باغ بام بوجود آمد که اکثراًتوسط دولت و در ساختمان های عمومی شکل می گرفت. لوکوربوزیه و رایت از پیشگامان طبیعت گرا و ایجاد کننده بام های سبز در قرن بیستم بودند. بام های سبز مدرن از سیستم لایه های پیش ساخته تشکیل می شوند. این  در سیستم در دهه 1960  در آلمان اختراع شده و به سرعت در بسیاری از کشورهای اروپا و امریکای شمالی گسترش یافت.

1-4- مزایای بام های سبز :

بام های سبز دارای ظرفیت های بالقوه فراوانی هستند  که در سه بخش زیباشناسانه و اجتماعی، زیست محیطی و اقتصادی قابل دسته بندی می باشند. مزایای زیباشناسانه شامل مواردی از قبیل ایحاد فضای باز تفریحی، ایجاد ارزش های بصری، ارزش های درمانی و سلامتی می شود. مزایای زیست محیطی مواردی چون ارتقا، ارزش های اکولوژیک و حیات وحش، مدیریت آب، کیفیت هوا، جذب صدا، کاهش جزایر حرارتی و کاهش مصرف انرژی را در برمی گیرد. از جمله مزایای اقتصادی می توان به امکان درآمدزایی، افزایش طول عمر سقف عایق بندی ساختمان و بهره وری انرژی و افزایش رتبه ساختمان بر اساس ارزیابی ساختمان های  سبز اشاره نمود. مزایای بام های سبز در جدول 2 به تفصیل شرح داده شده  است.

1-5- محدودیت های ایجاد بام های سبز :

با توجه به جدید بودن مبحث ایجاد بام های سبز، بدیهی است که مشکلات فراوانی در این زمینه وجود داشته باشد. این موضوع به ویژه در خصوص بام های سبز فشرده قابل توجه خواهد بود. محدودیت ها و موانع موجود در برابر توسعه بام های سبز در 5  دسته کلی قابل بررسی است که عبارتند از:

الف) کمبود دانش و آگاهی

ب) کمبود و یا نبود مشوق ها/الزامات قانونی

ج) محدودیت های مالی و اقتصادی

 د) ساخت بام ساختمان ها بدون در نظر گیری امکان توسعه بام سبز بر روی آن ها

  ه) موضوعات فنی و ریسک های مرتبط به عدم اطمینان

در این میان شاید عدم استقبال عمومی از ایجاد فضای سبز بر روی نما و بام ساختمان های بلند مرتبه در شرایط شهرهای بزرگ را بتوان بیش از هر چیز ناشی از کمبود اطلاعات و عدم دسترسی به منابع و ضوابط فنی به منظور بسط و توسعه کیفی و همچنین مدیریت نگهداری و پر هزینه از چنین توسعه هایی دانست.

جدول (1): مقایسه تطبیقی انواع بام های سبز (منبع : نگارندگان 1393 )

بام سبز گسترده 

بام سبز فشرده

انواع

1- بستر کاشت عمیق(بین 200الی 2000 میلی متر )

2- نیاز به آبیاری

3- نگهداری متوسط

4- هزینه های بالای ساخت و نگهداری

1- بستر کاشت کم عمق ( بین 50 الی 150 میلی متر عمق )

2- آبیاری اندک و یا بدون نیاز به آبیاری

3- نیاز به نگهداری اندک

4- نیاز به پوشش وسیع در یک سطح گسترده و به منظور حداکثر عملکرد محیطی

خصوصیات

1- وزن سبک (بین 80تا 150 کیلوگرم بر متر مربع)

2- نگهداری کم

3- مناسب برای پروژه های بهسازی

4- هزینه ساخت نسبتا ارزان

5- مناسب برای نواحی بزرگ

6- مناسب برای بام های دارای شیب تا 30 درجه

7- امکان رها کردن گیاهان برای رشد خودجوش

1- کاربرد متنوع از بام (مانند استفاده های تفریحی ، تولید غذا ، فضای باز ) که دارای مزیت های مستقیم برای مالک است.

2- تنوع بیشتر گیاهان

3- ویژگی های مطلوب تر عایق ساختن ساختمان

4- امکان ایجاد زیستگاه گونه های جانوری

5- امکان ساخت بسیار جذاب

6- از نظر بصری

7- قابل رویت از سطح شهر

مزایا

1- انتخاب محدودتر گونه های گیاهی

2- معمولا دارای امکان دسترسی به منظور تفریح و یا سایر کاربرد ها نیستند

3- شاید از نظر بصری غیر جذاب باشند به ویژه در فصل های خشک

1- هزینه های نسبتا بالا

2- برای پروژه هایی که نیاز به بهسازی دارند مناسب نیست

3- بار سازه های بیشتر (300 تا 1000 کیلوگرم بر متر مربع)

4- نیاز به آبیاری و سیستم زهکشی و نیاز به صرف انرژی و مصالح بیشتر

معایب

جدول (2): مزیت بام های و شدت آن برای بخش های مختلف جامعه

( منبع : Hui,Sam C.M,2012 )

 

مزیت

توسعه دهندگان

مالک

جامعه

1

ارزشهای زیبا شناسانه و اقتصادی

++

++

+

2

تعدیل جزایر حرارتی شهر

   

+

3

نگهداشت آب های جاری

+

+

++

4

ایجادا زیستگاه های طبیعی

   

+

5

ایجاد فضاهای باز عملکردی

++

++

++

6

ایجاد فضاهای کشاورزی

+

+

+

7

فیلتر آلودگی و گرد و غبار

 

+

+

8

فیلتر آب باران

   

+

9

جداسازی کربن

   

++

10

افزایش طول عمر سقف ساختمان

++

++

 

11

کاهش فشار های سرمایشی

 

++

 

12

ایجاد امتیاز در سیستم درجه بندی ساختمان

++

+

 

13

کاهش سطوح آلودگی صوتی

 

+

+

14

کاهش خطر تشعشع

 

+

+

15

امکان تولید غذا

 

+

++

16

ایجاد ارزش اقتصادی در ملک

++

++

 
17 بهبود عملکردی پنل های خورشیدی در صورت وجود ++

 

 

2 – مواد و روش

در این پژوهش ،بخش قابل توجهی از داده ها پس از بررسی چالش ها  و نیازهای موجود در محدوده ثامن در مشهد مقدس بدست آمده است. منطقه ثامن از جمله مناطق شهری ایران است که به دلیل شرایط بسیار خاص آن، نظیر ارزش بسیار بالای زمین، سلطه کاربری های تجاری و اقامتی و …  با کمبود شدید سرانه سبز مواجه است (شکل شماره1 ).در منطقه ثامن به دلیل اقتصاد حاکم و تعدد مجموعه های اقامتی-تجاری، تکنیک بام سبز به عنوان یکی از راهکارهای مرتفع سازی مساله کمبود سطوح سبز در شهرها، به عنوان یک ایده بسیار مطلوب مورد مطرح گردیده است. با  توجه به برداشت های میدانی صورت گرفته در وضعیت موجود (سال 1391 )  مساحت فضای سبز تجهیز شده، 5522 مترمربع ، فضای سبز حاشیه ای 102547 متر مربع و آیلند میانی موجود 26949 متر مربع می باشد. که در مجموع مساحت فضای سبز موجود منطقه ثامن 183018 متر مربع می باشد. بر این اساس سرانه فضای سبز در وضعیت موجود عدد04/1 را نشان می دهد. به منظور محاسبه سرانه موجود فضای سبز و با توجه به جمعیت متغیر منطقه ثامن در ایام معمولی و ایام خاص سال (اعیاد و شهادت ها و مناسبت های ویژه)، وضعیت جمعیت منطقه ثامن در ایام حداقل، حداکثر و میانگین جمعیت مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت با در نظر گرفتن کلیه جوانب، تعداد کل جمعیت ساکن و اقامت کننده در هر سه حالت و سرانه پیشنهادی در هر یک مطابق جدول3 تعیین شد.

جدول (3) : سرانه و جمعیت منطقه ثامن در سه گزینه حداقل ، حداکثر و متوسط جمعیت 

 (منبع :  (نگارندگان 

تعداد کل جمعیت

( نفر )

(ساکنان ( نفر

(اقامت کنندگان (نفر 

(سرانه ( متر مربع 

فضای سبز اجتماعی

فضای سبز اکولوژیک

کل

حداقل

81000

51000

30000

2.6

5.49

8.09

متوسط

151000

51000

100000

1.39

5.44

6.83

حداکثر

191000

51000

140000

1.09

4.31

5.4

با توجه به بررسی های انجام شده، برای انتخاب یک گزینه به عنوان سرانه موجود فضای سبز، و نیز با درنظر گرفتن ویژگی های منطقه ثامن، با پذیرش  9.5 متر مربع سرانه فضای سبز در منطقه ثامن مشهد که متوسط پیشنهادی از سوی وزارت مسکن و شهرسازی (12-7 متر مربع )است ، با احتساب جمعیت در حالت متوسط و با فرض تحقق پذیری 100 درصد طرح تفضیلی منطقه با کبود 439884 مترمربع سطح سبز در منطقه ثامن مواجه هستیم. همچنین ذکر این نکته ضروری است که با توجه به کمبود شدید عرصه در این منطقه، افزایش سرانه سبز اجتماعی امکان پذیر نبوده و صرفا می توان نسبت به افزایش سرانه های اکولوژیک اقدام نمود. حال پس از اثبات لزوم ایجاد بام سبز در محدوده مورد مطالعه، ضروری است عوامل تحقق پذیری صحیح و پیش نیازهای مورد نیاز ایجاد بام سبز اصولی جهت تحقق هدف مورد نظر مورد بررسی قرار گیرد. برای این منظور پس از مطالعات اولیه انجام شده، جهت تعیین اولویت بندی پیش نیازها، از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی استفاده شده است. با توجه به این که بام سبز دارای ابعاد متنوعی است که در  تاثیر متقابل با یکدیگرند، استفاده از روش تحلیل چند هدفی برای چنین مسئله ای مناسب به نظر می رسد، زیرا این تکنیک، فرآیند مدل کردن یک مسئله با اهداف متفاوت و گاه متضاد را در قالبی سلسله مراتبی فراهم میکند.  همچنین این امکان را می دهد تا بتوان معیارهای کمی و کیفی مسئله مورد نظر را بررسی نمود.

این فرآیند تحلیلی، گزینه های مختلف را در تصمیم گیری مدنظر قرار می دهد و امکان تحلیل حساسیت را بر روی معیارها وزیر معیارها به وجود می آورد(اصغرپور ،1388).  در بخش فوقانی این ساختار سلسله مراتبی هدف اصلی یعنی پیش نیازهای احداث بام های سبز قرار می گیرد و در سطوح پایین تر گزینه های انتخابی که ارزیابی می شوند قرار می گیرند. با حرکت در بین این ترازها از بالا به پایین می توان معیارهاوزیرمعیارها بدست آورد(رصافی، زرآبادی پور،1388) در این روند ابتدا با بررسی منابع فارسی و غیر فارسی، همچنین بررسی  ، تجربیات مختلف و موفق داخلی و خارجی در زمینه توسعه بام های سبز مهمترین اصول مرتبط با احداث این ساختارها بررسی گردید. سپس با استفاده از آرای متخصصان و کارشناسان مربوطه و پس از جمع آوری و  مهمترین عوامل توسعه بام های سبز در ، تحلیل پرسشنامههای توزیع شده ابعاد نرم افزاری و سخت افزاری و مهمترین پیش نیازهای احداث بام های سبز به منظور اولویت بندی، مورد سوال قرار گرفت. نتیجه حاصل دسته  محور اصلی است. که به منظور 7 بندی عوامل توسعه بام های سبز در بررسی دقیق تر برای هر یک، ماتریس های جداگانه ای تهیه و با استفاده از روش AHP و نرم افزار Exoert choice توسط کارشناسان به صورت دو به دو مورد مقایسه قرار گرفت. روش کار در روند مطالعه به این صورت است که به منظور تعیین محورهای اصلی توسعه بام های سبز پس از بررسی منابع مختلف از نظر 10 نفر کارشناس متخصص در این زمینه شامل 3 عضو هیئت علمی دانشگاه در زمینه طراحی فضای سبز ،  2دانشجوی دکتری برنامه ریزی شهری و منطقه ای ، 2 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری و 4 نفر از کارشناسان شاغل در بخش های مرتبط سیستم شهرداری از قبیل سازمان پارکها بهره گرفته شده است. همچنین به منظور دسترسی به اولویت بندی اصولی در زمینه محورهای  مورد بررسی پژوهش، پرسشنامهای طراحی و در اختیار یک جامعه آماری 112 نفری متشکل از سه سطح متنوع تخصصی از قبیل  یک گروه  28 نفری از متخصصین حوزه دانشگاه و سیستم های اجرایی، یک گروه 28 نفری از دانشجویان مرتبط با پژوهش و یک گروه 56 نفری از مردم عادی ، قرار داده شد. پس از تعیین اولویت محورهای اصلی پژوهش، اقدامات و زیرمعیارهای هر محور از طریق تشکیل ماتریس های مرتبط مورد بررسی قرار گرفت و در هر مورد زیرمعیارها اولویت بندی شده اند.

نتایج

با توجه به بررسی های انجام گرفته در زمینه توسعه و احداث بام های سبز ، نتایج حاصل از بررسی اسناد و متون مرتبط، بهره گیری از آرای کارشناسان و  تحلیل داده های پرسشنامه ها، 7 پارامتر اصلی در احداث بام های سبز به عنوان مهمترین پیش نیازهای احداث و توسعه بام های سبز موفق تعیین و پس از اولویت بندی از طریق تشکیل ماتریس، نتایج حاصل مطابق با جدول شماره 4 و شکل شماره 2  بحث مدیریتی و منابع انسانی، مباحث فنی و اجرایی، بحث اقتصادی، بحث ضمانت، مباحث حقوقی، مباحث نگهداری و وجود مشوق های اجرایی ارزیابی شده است.

جدول (4) :ترتیب اهمیت و اولویت هر یک از محورهای اصلی (پیش نیازهای احداث) توسعه بام های سبز

(منبع: نگارندگان)

کد عامل

محورهای اصلی زیرسازی

وزن هر عامل

ترتیب اهمیت

F1

مدیریتی و منابع انسانی

0.290

1

F2

اقتصادی

0.198

3

F3

فنی و اجرایی

0.241

2

F4

حقوق

0.083

5

F5

مشوق های اجرایی

0.043

7

F6

ضمانت

0.093

4

F7

نگهداری

0.052

6

در این میان مهمترین محور اصلی با وزن 290/0 بیشترین اهمیت را دراحداث بام های سبز دارد. بدین معنا که مهمترین عواملی که جهت ارتقاء این صنعت نیاز به توجه و برنامه ریزی دارد عوامل مرتبط با محور مدیریتی و منابع انسانی است که زیرمعیارهای مربوطه در جدول (5) ارائه شده است. دلیل این امر این است که جدا از مزایای مطروحه بام های سبز، ارزش اصلی ایجاد چنین سطوحی آن است که بتواند یک “لایه هنجاری” در شهر ایجاد نماید. هر گونه اقدامی که بر خلاف میل عمومی و راهبرد اساسی ارزش آفرینی صورت پذیرد بی تردید محکوم به شکست خواهد بود، این نکته از آن جهت حائز اهمیت است که خوشبختانه هنوز در کشور ما  هیچ گونه “پیش داوری منفی” نسبت به ساخت بام سبز وجود  ندارد ، لذا باید توجه داشت که با تصویب قوانین یک طرفه که بدون مشارکت حقیقی شهروندان و اصناف تاثیر گذار باشد، زمنیه اساسی برای مجاب ساختن تمامی ذینفعان دچار خدشه اساسی می شود. بدین منظور پیشنهاد می گردد مدیریت شهری طی یک برنامه منسجم هدفمند و کارآمد دو فعالیت ذیل را در دستور کار خود قرار دهد تا اطمینان و شناخت عمومی کافی در زمینه ایجاد بام سبز در شهر فراهم گردد .

1- احداث چندین نمونه موردی بام سبز به صورت استاندارد در فضاهای عمومی قابل دسترس همگان و 2 – برگزاری همارایی عمومی کارگاه های آموزشی، تورهای بازدیدی منظم و هدفمند . همانگونه که ذکر شد، احداث  بام های سبز در حال حاضر در کشور کمتر شناخته شده است وکمتر کار موثری به ویژه در  پروژه های بزرگ مقیاس انجام شده است. در برخی موارد دیده شده است  حتی با وجود انگیزه، به دلیل نبود دانش کافی، بخش خصوصی از اجرای چنین پروزه هایی صرف نظر کرده است. در این خصوص مهم ترین وظیفه مدیریت شهری این است که با همکاری مراکز دانشگاهی و انجمن های تخصصی و صنفی به صورت کاملاً برنامه ریزی شده و دامنه دار مبحث آموزش را در این زمینه آغاز نماید.

معیار اقتصادی و زیرمعیارهای مرتبط با آن نیز در درجه دوم اهمیت جهت توسعه بام های سبز شهری قرار دارد. آخرین معیار به لحاظ اهمیت در پیش نیازهای احداث و توسعه صنعت بام سبز معیار نگهداری است. این امر تا حدودی به این دلیل است که نگهداری معمولاً پس از اجرا مورد توجه قرار می گیرد لذا از اهمیت کمتری نسبت به سایر معیارها برخوردار است اما این به معنای اهمیت نداشتن این معیار و خارج نمودن این معیار از چرخه احداث و توسعه بام سبز نیست. زیرا آخرین گام احداث سطوح سبز موفق نگهداری بهینه از آن است.  تمام سقف ها چه به صورت سبز و چه به صورت معمولی، نیاز به نگهداری دارند. یکی از مهم ترین دلایل شکست پروژه های بام سبز ناشی از کمبود مراقبت در 15 سال ابتدایی آن می باشد لذا مالکین باید از الزامات نگهداری آگاه باشند و نسبت به آن مسئولیت و التزام داشته باشند تا اطمینان حاصل شود که پروژه احداث بام سبز با موفقیت همراه می شود. سایر معیارها از قبیل معیارهای فنی و اجرایی، حقوقی، مشوق های اجرایی و ضمانت نیز در راستای تحقق پروژه های بام سبز ضروری است و هریک نقش فعالی را ارتقاء و توسعه صنعت بام سبز ایفا می کنند.

محورها

رتبه

نماد

1- بعد مدیریتی و منابع انسانی

A

ایجاد سیستم های متناسب در سیستم اجرایی شهر به منظور رفع نیازها و پاسخگویی به مردم جهت اجرای بام سبز

فراهم نمودن بستر لازم به منظور حضور یافتن بام سبز به عنوان یک راهکار دستیابی به توسعه پایدار در سیاست ها و برنامه ریزی های فضای سبز شهری

به رسمیت شناختن بام سبز و آشنایی مسئولین اجرایی شهرها با بام سبز

تصویب راهکار های قانونی جهت شناسایی و به کارگیری مشاوران در حیطه فعالیتی بام سبز

احساس نیاز در حوزه مدیریت شهر به سیستم بام سبز

عدم تصویب قوانین دو طرفه مشارکت حقیقی شهروندان و اصناف

به وجود آوردن نمونه های موردی موفق بام سبز به صورت استاندارد در کشور

در دستور کار قرار گرفتن همارایی های عمومی و کارگاه های آموزشی و تخصصی در بخش های مدیریتی و اجرایی

همکاری مدیریت شهری با مراکز دانشگاهی و انجمن های تخصصی و صنفی به صورت برنامه ریزی شده و دامنه دار

1-1

1-2

1-3

1-4

1-5

1-6

1-7

1-8

1-9

A5

A2

A3

A1

A4

A6

A9

A8

A7

 

2- اقتصادی

B

ارائه طرح هایی با توجیه اقتصادی برای توسعه دهندگان

اطلاع رسانی به سرمایه گذاران این حوزه در خصوص منافع موجود

آموزش شهروندان جهت کاهش هزینه های نگهداری

ارائه تسهیلات مای به توسعه دهندگان و در نظر گرفتن ردیف بودجه مناسب به احداث بام سبز

اختصاص منابع مقتضی در سیستم مدیریت شهری جهت توسعه پایدار

برآورد نسبتا دقیق هزینه ساخت و نگهداری بام سبز به ازای هر متر مربع

تعیین راهکار تعیین پاداش و یا چشم پوشی شهرداری از برخی عواید ساخت و ساز

در نظر گرفتن اقدامات توسعه ای در شهرداری از قبیل تامین اعتبار طرح ها و برنامه های پیشنهادی بام سبز

در نظر گرفتن اقدامات جبرانی از قبیل بخشودگی نقدی جرایم ، خلافی ساختمان و …

2-1

2-2

2-3

2-4

2-5

2-6

2-7

2-8

2-9

B6

B8

B9

B1

B2

B7

B3

B5

B4

3 – فنی و اجرایی

C

تدوین ضوابط و استانداردهای قابل اجرای بومی

بهینه سازی استانداردهای موجود

تهیه فهرستی از نهاده های استاندارد قابل قبول و در دسترس

تهیه برنامه جامع و گسترده جهت ایجاد مشارکت بین کلیه دست اندر کاران

ایجاد مستندات ساخت و ساز

مکتوب نمودن توجیهات مجری طرح متناسب و منطبق با فهرست کنترل

گنجاندن نتایج خلاقیت مشاور یا مجری طرح در تدوین برنامه نهایی

افزایش انعطاف پذیری طرح

3-1

3-2

3-3

3-4

3-5

3-6

3-7

3-8

 

 

C1

C4

C6

C2

C3

C5

C8

C7

 

4 – حقوقی

D

تدوین ضوابط مدون الزامی برای ایجاد بام سبز

تدوین قوانین دستوری در ساخت بام سبز برای طیف مشخصی از مساحت در ساختمان ها

بستر سازی حقوقی و قانونی برای تشویق سرمایه گذاری در بخش فضای سبز

ملزم نمودن قانونی سازمان های مرتبط به منظور ارائه تسهیلات و خدمات مشاوره ای رایگان به متقاضیان

4-1

4-2

4-3

4-4

D1

D2

D3

D4

5 – مشوق های اجرایی

E

فراهم نمودن بستر لازم جهت اجرا

پرداخت یارانه جهت ساخت بام سبز

اعطا امتیاز به ساختمان سبز

کاهش سود وام دهی دریافتی

تخفیف عوارض شهرداری

صدور سریع تر پروانه ها

اعطا تراکم بیشتر

5-1

5-2

5-3

5-4

5-5

5-6

5-7

 

E7

E1

E2

E3

E4

E6

E5

6 – ضمانت

F

مدیریت کردن توقعات کارفرما

تدوین مستندات ساخت و ساز که به تایید مراجع تصویب رسیده باشد

استفاده از نهاده ها بر اساس کیفیت و چرخه عمر نه هزینه های ابتدایی

پوشش بیمه ای مناسب

آموزش کارفرما برای نگهداری از پروژه

وجود قراردادهای نظارتی و نگهداری در صورت لزوم

پیش بینی ملاحظاتی برای تعیین محدوده تعهدات مجری در قرارداد

ملزم نمودن شهرداری در ارائه پایان کار ساختمان دارای بام سبز به شرط ارائه بیمه نامه مناسب

6-1

6-2

6-3

6-4

6-5

6-6

6-7

6-8

F7

F4

F5

F1

F8

F3

F6

F2

7 – نگهداری

G

افزایش دانش و آگاهی مالکان از الزامات نگهداری

منعقد نمودن موافقتنامه نگهداری زمان دار فی ما بین مالک و شرکت مجری

تدوین چارچوب تحویل کار با توجه به فرآیند های نگهداری

7-1

7-2

7-3

 

G3

G4

G2

 

3 – بحث و نتیجه گیری

با توجه به حساسیت کارایی مهمترین پیش نیاز در زمینه احداث بام سبز در ایران، تدوین ضوابط مدون جهت اجرای  بام سبز الزامی می باشد که علت این امر با توجه به هزینه بر بودن نگهداری بام سبز در میان مدت، بسیاری از سطوح ایجاد شده به واسطه عدم مباشرت  کافی از سوی ساکنین از بین خواهند رفت و خروجی تمام تلاش های چندان معنی دار نخواهد بود. لذا در صورتیکه بتوان ضوابط مدونی را جهت الزامی نمودن ایجاد بام های سبز تعیین نمود، میتوان بحث بام سبز را در سرفصل امور اجرایی شهر قرار داد. دومین عامل به بعد نگهداری بر می گردد زیرا نگهداری بهینه از سطوح سبز یکی از مهمترین گامهای احداث بام سبز می باشد.  تمام سقفها، چه به صورت سبز و چه به صورت معمولی، نیاز به نگهداری دارند. یکی از مهم ترین دلایل شکست پروژه های بام سبز ناشی از کمبود مراقبت در 15 سال ابتدایی آن می باشد . نگهداری برای بام های سبز بسیار حیاتی است تا آنقدر به حیات خود ادامه دهند که این ادعا اثبات شود که این بام سبز عمر غشای ضد آب را تداوم خواهد بخشید. یکی از دلایلی که مردم از احداث بام سبز بر روی بام های خود خودداری می کنند عدم اطمینان از ایمن بودن این سیستم بر روی بام است لذا در صورتیکه مردم با حضور کارشناسان مورد تایید سیستم های مدیریتی شهر، اطمینان لازم را کسب نمایند میتوان گام بزرگی در جهت عملی نمودن ایجاد بام های سبز در سطح شهر برداشت. سایر موارد که جزء پیش نیازهای احداث بام سبز در گام اول قرار گرفت عبارتند از پرداخت یارانه جهت ساخت بام سبز، ارائه تسهیلات مالی به توسعه دهندگان و در نظر گرفتن ردیف بودجه مناسب برای این منظور، که با توجه به هزینه بر بودن پروژه های بام سبز در اغلب موارد مالکین و گاهاً مسئولین از احداث این فضاها سر باز می زنند . پرداخت یارانه به صورت مستقیم یا غیر مستقیم به عنوان یک کمک هزینه برای احداث بام های سبز می تواند یک عامل اساسی در پیشبرد پروژه های بام سبز باشد. تدوین ضوابط و استانداردهای قابل اجرای بومی و تدوین قوانین دستوری در ساخت بام سبز، بسترسازیهای حقوقی و قانونی برای تشویق سرمایه گذاری در بخش فضای سبز نیز از جمله مواردیست که به ایجاد الزام در ساخت فضای سبز بر روی بام ها کمک می نماید. در واقع این موارد تا حدودی ضعف قانونی و حقوقی در ایجاد بام های سبز را رفع نموده و به اجرایی نمودن ساخت اینگونه فضاهای سبز کمک مینماید. در بحث نگهداری نیز تدوین چارچوب های تحویل کار با توجه به فرآیندهای نگهداری، ایجاد پوششهای بیمهای مناسب، منعقد نمودن موافقتنامه های نگهداری بدلیل اطمینان بخشی به مالکین از ایمن بودن این فضاها، در روند افزایش تمایل به ساخت بام سبز موثر است. تصویب و انعقاد موافقتنامه های نگهداری زماندار، فی مابین مالک و شرکت مجری طرح، در چارچوب فنی و قانونی نیز به دلیل آنکه در ارتقاء سطح دانش و آگاهی مالکین از الزامات نگهداری به منظور سنجش موقفیت پروژه، میتواند به عنوان یکی از پیش نیازهای اساسی احداث بام سبز باشد زیرا سبب می شود شرکت سازنده تا حد امکان مسولیت نگهداری و تضمین کیفیت محصول خود را بر عهده بگیرد.در طیف میانی،  بیشترین کمبودها به بحث های فنی و اجرایی و همچنین مسایل حقوقی مربوط می شود. لذا اتخاذ سیاست هایی از سوی ارگانهای مدیریت شهری از قبیل در نظر گرفتن امتیاز به ساختمان های دارای بام سبز، اعطاء وام های با سود کم، تخفیف عوارض در صورت احداث بام سبز، در نظر گرفتن اقدامات جبرانی برای ساختمان های دارای بام سبز، در نظر گرفتن اقدامات تشویقی در صورت سبز نمودن سقوف ساختمان، ملزم نمودن ارگان های مرتبط و متخصص در این زمینه جهت همکاری با مالکین مشتاق و … می تواند در زمینه ارتقاء و پیشبرد پروژه های بام سبز موثر باشد. در این راستا می بایست با تقویت مسائل فنی و اجرایی پروژه های بام سبز را هدایت نمود تا در جهت توسعه پروژه های بام سبز موفق بود. به عنوان مثال در کشورهای توسعه یافته، تنطیم مستندات ساخت و ساز که شامل دو جزء نقشه و دفترچه مشخصات می باشد، امری پذیرفته شده است. در کشور ما   گرچه تهیه این دفترچه ها در پروژه های عمرانی دیده شده است اما در  پروژه های منظر سازی در خیلی از مواقع به ارائه پلان ها که بیشتر گویای دیتیل های اجرایی هستند، بسنده می شود در حالیکه دفترچه های مشخصات بیشتر به چرایی ها می پردازند تا چگونگی ها. دفترچه مشخصات می بایست به وضوح سیستمی که در حال ساخت است را تعریف نماید و دارای اطلاعات مربوط به نگهداری هم باشد. فهرست کنترل در صورتی مفید واقع خواهد شد، که مجری صرفا بر اساس اصولی که در فهرست ذکر شده اند، توجیهات خود را مکتوب نماید. دامنه این توجیهات بسیار متغیر بوده و از مباحث تخصصی تا حوزه های اجتماعی و فرهنگی متغیر هستند.

بی شک هر اقدامی که در راستای نهادینه سازی ساخت بام های سبز صورت می گیرد، فعالیت های هزینه بر هستند .از این رو مدیریت شهری در وهله نخست می بایست با پیش بینی صحیح آینده، منابع مقتضی را برای این موضوع تخصیص دهد. همچنین برآورد نسبتاً دقیق هزینه ساخت و نگهداری بام سبز به ازای هر متر مربع ، فعالیت مهمی است که می بایست  پیش از اجرای طرح صورت پذیرد. چرا که یکی از مهم ترین عواملی که سبب می شود بخش خصوصی از انجام پروژه ساخت بام سبز  انصراف دهد نامشخص بودن هزینه های  پروژه خواهد بود. در راستای تحقق پذیری بیشتر پروژه های بام سبز، توجه به ضمانت نمودن پروژه های باعد از احداث می باشد. در واقع به منظور علاقه مند سازی مجریان بخش خصوصی به منظور ورود به بازار احداث بام سبز، با توجه به هزینه بر بودن اصلاح پروژه، تعدد آیتم های قابل نصب در پروژه و مشکلاتی که به صورت طبیعی در اثر گذر زمان برای پروژه ایجاد می گردد،  می بایست تمعهیداتی اتخاذ گردد که تعهدات مجری منطقی و مشخص باشد. از جمله این موارد می توان به موارد مدیریت کردن توقعات کارفرما، تدوین مستندات ساخت و ساز که به تایید مراجع تصویب رسیده باشد، استفاده از نهاده ها بر اساس کیفیت و چرخه  آموزش کارفرما برای ، پوشش بیمه ای مناسب ،عمر  نه هزینه های ابتدایی نگهداری از پروژه، وجود قراردادهای نظارتی و نگهداری در صورت لزوم و … اشاره نمود. در اولویت سوم، طیف نهایی سایر عوامل تاثیرگذار در ایجاد بام سبز مورد بررسی قرار گرفته است.

با توجه به مطالب ارائه شده و تحلیل و آنالیز نتایج مورد بررسی می توان به این سوال که نقش اساسی مدیریت شهری برای ورود به مبحث احداث بام های سبز  چیست و چه می تواند باشد پاسخ داد. ساده ترین  نقشی که مدیریت شهری برای خود قایل می شود ارایه برخی دستورالعمل ها و ضوابط برای پیشبرد مسیر توسعه بام سبز است اما بسیار ساده انگاری است که تصور شود با ارایه برخی “دستورالعمل های بخشی”  بتوان چنین سطوحی را ایجاد کرد.حتی ایجاد ضوابط نیز نمی توانند ایجاد توسعه  چنین فضاهایی را تضمین نمایند. احداث و حفظ  بام سبز مستلزم آن است که نگاهی یکپارچه به این مقوله وجود داشته باشد. به عبارت دیگر نباید بام سبز را به عنوان یک منظر الحاقی به ساختمان در نظر داشت بلکه می بایست آن ها را به عنوان بخش جدایی ناپذیر ساختمان ها مطرح نمود. از این رو باید بر اساس فرآیندی مشخص و با برنامه ای جامع همه پیش نیازهای مورد نیاز که به آن ها اشاره شد تامین گردد تا به ایجاد مطلوب چنین فضاهایی امیدوار بود. از سوی دیگر باید توجه داشت که ضابطه محصول برنامه است . هر گونه ضابطه و دستورالعملی که خارج از فرآیند برنامه تولید شده باشد، پایدار نخواهد بود. در کشور ما موضع احداث بام سبز دارای محدودیت های فراوانی است که اهم آن ها عبارتند از:

1-  از نظر حرفه ای کاملا بینابینی و در اختیار تخصص های مختلف است.

 2 – احداث بام های سبز به هیچ عنوان در هیچ یک قوانین الزام آور دیده نشده است.

3 – صنعت احداث بام سبز کاملا در کشور ابتدایی و در حالت خوشبینانه وارداتی است .در حالیکه اگر قرار است ضابطه ای ارائه گردد، با توجه به مواد و مصالح مصرفی می بایست محاسبات صنعتی نیز ملحوظ گردد.

4 – حوزه مداخله شهرداری در آن محدود است و صرفا به اعطای پروانه پایان کار محدود می شود. با توجه به واقعیت های فوق به نظر می رسد بهترین جایگاه برای مدیریت شهری به منظور توسعه احداث سطوح سبز در  ترسیم پیش نیازهای ضروری، با سه اولویت اجرایی است. این پیش نیازها در واقع پیش شرط های الزامی احداث بام سبز هستند که در صورتی که حتی یکی از بندهای آن محقق نشود، موفقیت احداث سطوح سبز غیر همسطح در میان مدت در هاله ای از ابهام قرار خواهد گرفت. پیش شرط های مذکور به خوبی نشان می دهد که برای احداث موفق بام سبز،  بدنه شهرداری، قوانین و کارشناسان حوزه ساختمان و منظر، متخصصان صنعت و جامعه باید همزمان رشد یابند و این فرآیند به هیچ عنوان نمی تواند دارای یک مسیر خطی از بالا به پایین باشد.

با توجه به بررسی های انجام شده و تحلیل داده های بدست آمده می توان به این نتیجه دست یافت که قبل از شروع به اجرای پروژه های بام سبز باید پیش نیازهای کلان این مقوله تامین شود  که عبارتند از:

– همراه سازی و هماهنگی حداکثری مدیران، کارشناسان، اصناف و عموم مردم با برنامه توسعه بام سبز.

– آشنا سازی و آموزش های عمومی و تخصصی فن آوری های ساخت و نگهداری بام سبز برای بازیگران اساسی.

 – شناسایی و انتخاب شرکت های تامین کننده محصولات (نهاده ها)و خدمات مرتبط (مشاوره و اجرا).

 – ایجاد بسترهای درون سازمانی جهت آمادگی برای آغاز برنامه توسعه بام سبز.

در این راستا جهت پیشبرد هر چه بیشتر پروژه های بام سبز می توان سیاست هایی را اعمال نمود که تحقق بام سبز را تسهیل بخشد. از جمله این سیاست ها می توان به موارد زیر اشاره نمود:

– ساخت بام سبز در ساختمان های متعلق به شهرداری باید در اولویت قرار گیرد و مدیریت شهری می بایست در زمینه ایجاد بام های سبز برجسته پیشرو باشد.

– اولویت بعدی احداث بام سبز ساختمان های عمومی متعلق به سازمان ها و دستگاه های دولتی و نیمه خصوصی، و شرکت های سرمایه گذاری بزرگ هستند.

  – به موازات مواد فوق، الزام قانونی برای جلوگیری از هدر رفت زمان برای ساخت بام های سبز در ساختمان های جدید الاحداث در نظر گرفته شود.

– همچنین، پیش بینی “مشوق ها” و “اقدامات جبرانی”برای ایجاد بام سبز در ساختمان هایی که داری پروانه ساخت هستند .و یا به منظور افزایش مساحت  و کیفیت بام سبز لازم و قطعی می باشد.

منابع مورد استفاده

– معاونت پژوهشی دانشگاه تهران ، 1393-1390 ، اصول، استانداردها و ضوابط طراحی و اجرای بام سبز طرح جامع فضای سبز منطقه ثامن مشهد

– معاونت نظارت راهبردی ریاست جمهوری ،1389، ضوابط طراحی فضاهای سبز شهری ، نشریه شماره  203، ویرایش نخست

– اصغرپور ، م 1388 ، تصمیم گیری چندمعیاره، چاپ هفتم، مؤسسة انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

– انصاری ، م.کشتکار قلانی ، ا. 1385 ، بررسی چالش ها و عوامل مؤثر در عدم گسترش و توسعة بام های سبز در ایران. ماهنامة بین المللی راه و ساختمان، شماره 62-62 ، ص 55

– رصافی ، ا. زر آبادی پور ، ش.1388 . بررسی توسعة پایدار حمل و نقل در ایران با استفاده از تحلیل چند هدفی. علوم و فناوری محیط زیست ، دوره11 ، شماره 2.